Мақола

Забони тоҷикӣ дар густариши тамаддуни исломӣ ҷойгоҳи хос дошта, дар тамоми сарчашмаҳои исломӣ аз китоби Худою аҳодиси паёмбари Ислом то осори гаронарзиши динию фалсафӣ ҳамагӣ фарогири калимоту иборот ва ҳатто матни пурраи ин осор бо забони тоҷикӣ китобат шудаанд. Аз аввалин сарчашмаҳои мӯътамади исломӣ, ки дар он вожаҳои тоҷикӣ ба чашм мерасад, ин Қуръони карим аст, ки дар пояи он дигар маохизи динӣ ва баъзе осори адабӣ, аз қабили "Маснавии маънавӣ"-и Ҷалолиддини Балхӣ, таърихӣ "Таърихи Табарӣ"-и Муҳаммад Ҷарири Табарӣ ва ғайраҳо ба таълиф расидаанд.

Домулло Ҳикматуллои Тоҷикободӣ  дар ҷомеа як намоди бузурги диние буданд, ки пайравони мактаби ӯ то ҳол динро орӣ аз ҳама олудагиҳо нигоҳ медоранд. Домулло хуб медонистанд, ки динро бо сиёсат омехта кардан қудсияти динро аз байн бурда, инсониятро ба гумроҳӣ ва дигар амалҳои нангин водор месозад. Домулло ҳатто дар замони шуравӣ аз сиёсисозии дин иҷтиноб варзида, дар ҳамон замон кӯшишҳои наҳзатиҳоро маҳкум менамуд. Ӯ дар китобаш “Гулгашти мусалло” симои ҳақиқии ТЭТ ҲНИ ва амалҳои фасоди ин ҳизби мамнуъро аз забони пирашон пешгӯӣ карда буданд.

Дар асрҳои миёна, ки давраи рушду нуму ва шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кардани забону адаби тоҷикон аст, таърихнигории мо низ боландагӣ ёфт ва мо имрӯз бо ифтихор мегӯем, ки ниёгони мо таърихномаҳое навиштанд, ки бо осори дар ин замина нигоштани муаррихони юнонӣ, чинӣ, румӣ, арманӣ ва арабӣ баробарӣ карда, дар мавридҳое аз он ҳам бартару волотар аст.  Муаррихони тоҷик таърихномаҳое ба забонҳои арабиву порсӣ нигошта, дар бахшҳои таърихи умумӣ ва таърихи дудмонӣ асарҳои бузурге нигоштаанд, ки намунаи онро мо дар осори Табарӣ, Балъамӣ, Байҳақӣ, Гардезӣ, Рашидуддин, Ҷувайнӣ ва Мирхонд дида метавонем.

Масъалае, ки ҳамеша аҳли ҷомеаро ба ташвиш мегузорад, ин зиёдаравию исрофкорӣ, хароҷоти зиёдатӣ ва таассубу хурофот аст, ки на ба меъёрҳои динию ахлоқӣ ва на ба меъёрҳои ҳуқуқӣ рост меояд. Дар воқеъ исроф амалест, ки аввал ба буҷаи оила, сипас ба буҷаи давлат зарба зада, ба сатҳи камбизоатии аҳолӣ замина мегузорад. Баъзе анъанаҳои мардумӣ ва урфу оддатҳои суннатӣ бештар ба исрофкорию зиёдаравӣ ва худнамоию зоҳирпарастӣ замина гузошта, боиси норозигии қишрҳои мухталифи ҷомеа гашта, амнияти аҳолиро халалдор мекунанд.