Мақола

Мувофиқи маълумотҳои маъхазу сарчашмаҳо ва манбаҳо аён мегардад, ки китобҳои ривоятшудаи фиқҳи ҳанафӣ дар мартаба аз ҷиҳати қувваи ривоят дар як дараҷаю сатҳ  нестанд. Агар ба китобҳои ривоятшуда изофаҳои мутаахирин аз фатво ва тахриҷи фиқҳӣ аз имомоне, ки мазҳабро бино кардаанд, илова шавад, дар ин ҳолат китобҳои фиқҳи ҳанафӣ ба се табақа тақсим мешаванд:

Аввал «Усул» тавре гуфтем, онҳоро «Зоҳир ар-ривоя» мегўянд. Ин китобҳо шомили ақволи Абўҳанифа (р), Абўюсуф ва Муҳаммад мебошанд, ки онҳоро Имом Муҳаммад дар шаш китоби худ ҷамъоварӣ намудааст.

Сафарноманависӣ собиқаи дерина дар миёни миллали ҷаҳон, аз ҷумла мусулмонон дорад. Кашишу ҷозибаи дарунии инсонҳо ононро ба сафар кардану ҷаҳонгардӣ водошта, ангезаҳои дигаре чун тиҷорат, сиёсат, дину мазҳаб низ дар ин амр муассир будаанд.  Тавассути сафарномаҳо мардумони он замон аз рӯзгору осори кишварҳои дигар огоҳӣ пайдо мекарданд. Агар бозаргонону сафирони расмӣ танҳо ба гурӯҳи маҳдуд қиссаҳои сафари худро бозгу кунанд, пас афроди донишманду огоҳ бо нигориши хотироту сафаргуфтаҳо донишу басирати ҳамзамонону ояндагонро нисбат ба ҷавомеи инсонӣ фарохтар намудаанд.

Забони тоҷикӣ дар густариши тамаддуни исломӣ ҷойгоҳи хос дошта, дар тамоми сарчашмаҳои исломӣ аз китоби Худою аҳодиси паёмбари Ислом то осори гаронарзиши динию фалсафӣ калимоту ибороти тоҷикӣ ба чашм мехӯран. Баъзан матни пурраи ин осор бо забони тоҷикӣ китобат шудаанд. Аз аввалин сарчашмаҳои муътамади исломӣ, ки дар он вожаҳои тоҷикӣ ба чашм мерасад, ин Қуръони карим аст, ки дар пояи он дигар маохизи динӣ ва баъзе осори адабӣ, аз қабили "Маснавии маънавӣ"-и Ҷалолиддини Балхӣ, таърихӣ "Таърихи Табарӣ"-и Муҳаммад Ҷарири Табарӣ ва ғайраҳо ба таълиф расидаанд.

Масъалаи ба илми калом машғул шудани Имоми Аъзам (р)  як амри воқеӣ бошад ҳам, муҳаққиқоне ҳастанд, ки ин амрро зери шубҳа мегузоранд. Махсусан, мӯътазилиён чунин даъво пеш гузоштанд, ки Абӯҳанифа (р) дар илми калом асаре эҷод накардааст ва кутуби каломӣ, мисли «Фиқҳи Акбар», «Олим ва мутааллим» ба ӯ нисбате надоранд. Ин шубҳаҳоро инчунин муносибати баъзе аз фуқаҳо ва мазоҳиби исломӣ ба илми калом қувват додаанд. Масалан, Имом Молик (р) илми каломро  аз усули динӣ берун дониста, онро равиши ботил медонад (Шарҳи суннат, ҷ. 1, с. 217).