Барои ба як марказ муттаҳид намудани Хуросону Мовароуннаҳр, таъмин намудани истиқлолияти ҳақиқии давлат, ба низом даровардани сохти идоракунии давлат, таъсиси лашкари доимӣ ва эмин нигоҳ доштани давлат аз ҳуҷуми аҷнабиён, забони тоҷикиро забони расмии давлатӣ эълон кардан ва ба инкишофи ҳаёти иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангӣ шароити мусоид фароҳам овардан, Исмоили Сомонӣ асосгузори давлати Сомониён дониста шудааст.

Аз китоби Тоҷикон

Шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

Боре як гурӯҳи роҳзанҳо аз пайи ғоратгарӣ, шабона ба хонаи давлатманде ворид мешаванд. Дар торикӣ яке аз онҳо халтаеро пур аз хокаи сафед мебинад.
Барои чӣ будани онро муқаррар кардан, ангушташро олонида ба забон мебарад ва фавран фарёд мезанад:
---Даст нигоҳ доред!
Ҳама меистанд.
---Дар ин халта намак будааст! Ман надониста аз он андак чашидам, акнун мо аз соҳибхона қарздор шудем. Ӯ моро ҳаққи намак кард. Агар мо намакро пешпо занем гуноҳи азиме содир мекунем.
Ҳама молу ашёҳои гаронбаҳои ғундоштаашонро гузошта аз хона баромада мераванд.

Аз рухат ойина то лаззати дидор гирифт,
В-аз нигоҳи дигарон ҷониби худ ор гирифт.

Хокро аз қадамат рутбаи гулзор гирифт,
Аз ту гулҳои чаман зинати дастор гирифт.

Ман чӣ гуфтам, ки дили нозукат озор гирифт,
Хотират аз мани бечора ба як бор гирифт?...

Туғрали зораму умрест ҳаводори туам,
Ҳамчу Мансури аналҳақ ба сари дори туам.

Рӯзу шаб аз дилу ҷон толиби дидори туам,
Гар парешонаму ошуфта, вале ёри туам.

Ман чӣ гуфтам, ки дили нозукат озор гирифт,
Хотират аз мани бечора ба як бор гирифт?

Шахсе гурусна буд ва наздаш карам овараданд. Ӯ бори аввал буд, ки карам медид.
Бо худ гуфт: Ҳатман мевае даруни ин баргҳо қарор дорад.
Аввалин баргро канд то ба мева расад, аммо боз барги дигаре падид омад ва зери он барг, баги дигаре...
Боз бо худ гуфт: Ҳатман меваи арзишмандест, ки даруни ин қадар баргҳо пинҳон аст.
Гуруснагиаш бештар шуд ва бо суръати бештар баргҳоро меканад ва канор мегузошт.
Вақте баргҳо тамом шуданд, мутаваҷҷеҳ шуд, ки мевае мавҷуд нест. Он гоҳ донист, ки карам, маҷмуае аз ҳамин баргҳост.
--------------