Бурҳонуддин Марғелонӣ яке аз мутафаккирони барҷастаи асримиёнагии форсу тоҷик аст, ки таълимоташ саршори ақидаҳои давлатию ҳуқуқӣ мебошад. Мутафаккир дар асари безаволаш «Ҳидоя» масъалаҳои давлатӣ, ҳуқуқӣ ва ҷамъиятии оилаи ҳуқуқи мусулмониро мавриди омӯзишу тадқиқот қарор додааст [1, 2, 3, 4].
Дар «Ҳидоя»-и Бурҳонуддин Марғелонӣ қариб тамоми соҳаҳо ва фаслҳои оилаи ҳуқуқи мусулмонӣ шарҳу тавзеҳ дода шудааст. Таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо [4, с. 456-458] яке аз қисматҳои таълимоти ҳуқуқии ин мутафаккир дар соҳаи об буда, омӯзишу тадқиқоти он аз аҳамият холӣ нест.
Таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо аз ду қисмат иборат аст: яке дар бораи ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани дарёҳо [4, с. 456-457] ва дигаре қоидаҳо оид ба ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани заҳбурҳо, қубурҳои обгузар ва дигар иншооти обтаъминкунӣ [4, с. 457-458].
Дар мақолаи мазкур қисмати якуми он – таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани дарёҳо оварда шуда, мавриди омӯзишу тадқиқот қарор мегирад.
Дарёҳо се намуд мешаванд. Дарёҳо се навъанд: 1) он дарёҳое, ки моликияти касе нестанд ва обҳои онҳо тақсим нашудаанд, ба мисли дарёҳои Даҷла, Фурот ва ғайра; 2) он дарёҳое, ки моликиятро ташкил медиҳанд ва тақсим мешаванд, дар айни замон барои киштиронӣ дастрас мебошанд; 3) он дарёҳое, ки моликиятро ташкил медиҳанд ва тақсим шудаанд, аммо хусусӣ мебошанд, барои киштиронӣ нестанд.
Дарёҳои калони ҷамъиятӣ бояд аз ҳисоби хазинаи халқ тоза карда шаванд ва дар ҳолати дуруст нигоҳ дошта шаванд. Нисбати дарёҳои навъи аввал, агар дарё партов (ифлос) шавад, ки тоза кардани он лозим ояд, масъули ин сардор (волӣ) аст, ки бояд хароҷоти онро аз хазинаи давлат пардохт кунад, зеро ин амалиёт ба нафъи мусулмонон анҷом дода мешавад ва хароҷоти он бояд аз ҳисоби моликияти ҷамъиятӣ пӯшонда шавад. Маблағҳо барои пӯшонидани ин хароҷот бояд аз захира (фонд)-и андозҳо ва андози сарикасӣ гирифта шаванд, на аз захираи даҳяк ва хайрия: дуюмӣ танҳо барои камбизоатон пешбинӣ шудааст, дар ҳоле, ки аввалин арзиши захиравӣ дошта, сармоя барои пӯшонидани хароҷоти фавқулодда мебошад.
Ё тавассути корҳои ҷамъиятӣ. Агар дар хазинаи давлат пул набошад, сардор (волӣ) ҳуқуқ дорад, ки мардумро барои манфиати ҷамъиятӣ маҷбур кунад, ки дарёҳоро чуқур кананд, дарёҳоро тоза кунанд, зеро тахмин карда мешавад, ки аҳолӣ (мардум) худашон ихтиёран ба кор кардан намебароянд. Умари Фарух ба мардум гуфт: «Агар ман шуморо вогузорам, ки худатонро идора кунед, бе он ки шуморо ба коре маҷбур накунам, пас, воқеан кор ба дараҷае мерасад, ки ҳатто фарзандони худро мефурӯшед» [4, с. 456]. Аммо, танҳо онҳое, ки қобилияти кор доранд, бояд ба кор маҷбур карда шаванд ва сарватмандон бояд маблағи муайянро мувофиқи мавқеъ ва ҳолати худ пардохт кунанд.
Ва дарёҳое, ки моликияти хусусиро ташкил медиҳанд, – чуқур кандан ва тоза кардани онҳо аз ҳисоби соҳибони онҳо мебошанд. Дар мавриди навъи дуюми дарёҳо бошад, онҳо бояд дар ҳолатҳои зарурӣ аз ҳисоби соҳибон, бе ягон кӯмак аз хазинаи давлат тоза карда шаванд. Агар яке аз онҳо (соҳибон) аз иштирок дар тозакунӣ даст кашад, пас сардор (волӣ) метавонад ӯро ба чуқур кандан ва тоза кардани дарёҳо маҷбур кунад, то ки ба дигарон аз сабаби рад кардани ӯ зарар нарасад.
Эътироз. Чунин ба назар мерасад, ки шахсе, ки ба ин кор маҷбур карда мешавад (яъне ба чуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо), агар аз ин кор даст кашад, зарар мебинад.
Ҷавоб. Зарар хусусӣ аст ва на бе фоида мебошад, зеро дар мукофот соҳибмулк ҳуқуқ ба ҳиссаи иштирок дар истифодабарии обро соҳиб мешавад; аз ин рӯ, ин зарар наметавонад бо зараре, ки барои дигарон ба вуҷуд омадааст, муқоиса карда шавад. Ба ҳамин монанд, агар баъзе аз соҳибони дарё мехоҳанд, ки соҳилҳоро аз тарси он, ки онҳо ба фишори об дода мешаванд, мустаҳкам кунанд, ки оқибати он метавонад обхезии минтақаи ҳамсоя ва хароб шудани роҳҳо гардад, пас сардор (волӣ) метавонад соҳибонеро, ки аз иштирок дар ин кор даст мекашанд, маҷбур кунад. Аммо ӯ набояд ба маҷбуркунӣ муроҷиат кунад, вақте ки вайроншавии соҳилҳо оқибатҳои бад дошта наметавонанд, зеро фурӯпошии соҳилҳо танҳо ҳодисаи табиӣ (эҳтимолӣ) аст. Масъалаи дигар тозакунии дарё аст: дар ин ҷо зарурати бешубҳа вуҷуд дорад, бинобар ин барои тозакунии дарёҳо ба маҷбуркунӣ муроҷиат намудан мумкин аст.
Дар мавриди навъи сеюми дарёҳо бошад, онҳо моликияти хусусиро ташкил медиҳанд ва аз ин рӯ, тоза кардани онҳо комилан уҳдадории соҳибони онҳо мебошад. Баъзеҳо мегӯянд, ки қозӣ метавонад ҳар касеро, ки аз тозакунии дарёҳо даст мекашад, маҷбур кунад, ҳамон тавре, ки дар мавриди дарёҳои навъи дуюм карда мешавад. Дигарон, баръакс, бар ин назаранд, ки қозӣ чунин ҳуқуқ надорад, зеро зарари шарики маҷбуршуда ба кор ва зараре, ки дар натиҷаи рад кардани ӯ шарикони дигар мебинанд, хусусӣ аст; зарари шарикони боқимондаро бо он бартараф кардан мумкин аст, ки онҳо аз шарике, ки аз кор саркашӣ мекунад, як қисми хароҷоти тозакунии дарёро мутаносибан ба саҳми иштироки ӯ гиранд (агар кор бо дархости ҳокимият анҷом дода шуда бошад). Дар мавриди дарёҳои навъи дуюм вазъият дигар аст: дар он ҷо зарари ба яке аз тарафҳо расонида зарари ҷамъиятӣ мебошад.
Эътироз. Дар ин ҷо, ба таври баробар ду зарар вуҷуд дорад; ва азбаски яке аз онҳо (яъне зарар ба онҳое, ки ҳуқуқи нӯшидани обро доранд) ҷамъиятӣ аст, пас аз ин метавон хулоса кард, ки барои пешгирӣ кардани он, дар мавриди дарёҳои хусусӣ низ ба маҷбуркунӣ муроҷиат кардан мумкин аст.
Ҷавоб. Вақте, ки об барои обёрии заминҳои кишт зарур аст, ҳокимият метавонанд ба маҷбуркунӣ даст зананд, то ки шахсонро маҷбур намоянд дарёро тоза кунанд, аммо онҳо ин корро карда наметавонанд, вақте, ки об танҳо барои нӯшидан лозим аст.
Ҳамин тариқ, баъди омӯзишу тадқиқоти таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо ба хулосаҳои зерин омадан мумкин аст:
1.Таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо яке аз қисматҳои таълимоти ҳуқуқии ин мутафаккир дар соҳаи об мебошад;
2.Таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандани дарёҳо ва тоза кардани онҳо аз ду қисмат иборат аст: яке дар бораи ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани дарёҳо ва дигаре қоидаҳо оид ба ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани заҳбурҳо, қубурҳои обгузар ва дигар иншооти обтаъминкунӣ;
3.Дар мақолаи мазкур қисмати якуми он – таълимоти ҳуқуқии Бурҳонуддин Марғелонӣ дар бораи ҷуқур кандан ва тоза нигоҳ доштани дарёҳо мавриди омӯзишу тадқиқот қарор гирифтааст;
4.Бурҳонуддин Марғелонӣ дар таълимоти ҳуқуқии худ дарёҳоро ба се навъ ҷудо намуда, ҷуқур кандану тоза кардани онҳоро яке аз вазифаҳои муқаддаси давлат, соҳибмулкон ва аъзоёни ҷомеа ҳисобидааст.
Адабиёт:
1.Имом Бурҳонуддин Абӯҳасан Алӣ ибни Абӯбакри Марғелонӣ. Ҳидоя Дар 2 ҷилд. Ҷилди I / Аз хати ниёгон ба кирилӣ баргардони Ҳоҷӣ Акбар Насимзода; муқаддима, такмили матни тоҷикӣ, шарҳу тавзеҳот ва тахриҷи аҳодис аз Маъруф Раҳимов; муҳаррир Сироҷиддин Икромӣ. – Душанбе: Ирфон, 2010. – 624 с.
2.Имом Бурҳонуддин Абӯҳасан Алӣ ибни Абӯбакри Марғелонӣ. Ҳидоя. Дар 2 ҷилд. Ҷилди II / Аз хати ниёгон ба кирилӣ баргардони Ҳоҷӣ Акбар Насимзода; такмили матни тоҷикӣ, шарҳу тавзеҳот ва тахриҷи аҳодис аз Маъруф Раҳимов; муҳаррир Сироҷиддин Икромӣ. – Душанбе: Ирфон, 2013. – 632 с.
3.Маргинани, Бурхануддин. Комментарии мусульманского права: в 2 ч. Ч. 1. Т. I-II / пер. с англ.; под ред. Н.И. Гродекова; отв. ред., авт. предисл. вступ. ст. и науч. комм. проф. А.Х. Саидов. – М.: Волтерс Клувер, 2010. – 808 с.
4.Маргинани, Бурхануддин. Комментарии мусульманского права: в 2 ч. Ч. 2. Т. III-IV / пер. с англ.; под ред. Н.И. Гродекова; отв. ред., авт. предисл. вступ. ст. и науч. комм. проф. А.Х. Саидов. – М.: Волтерс Клувер, 2008. – 656 с.
Шоев Фируз Маҳмадаминович – и.в. сардори шуъбаи пажӯҳиши ҳуқуқи исломии муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқшиносии муқоисавии факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
