Бурҳонуддин Марғелонӣ яке аз мутафаккирон, фақеҳон (ҳуқуқшиносон) ва олимонест, ки дар асари оламшумули худ «Ҳидоя» қариб ба тамоми масъалаҳои соҳаҳои ҳаёти ҷомеа равшанӣ андохта, масъалаҳои дар ҷомеаи асримиёнагии мусулмонон бавуҷудомадаро дар асоси илми фиқҳ (ҳуқуқ) ҳанӯз дар он замонҳо мавриди ҳаллу фасл қарор додааст [1, 2, 3, 4].
Ҳуқуқи истифодабарии об яке аз ҳуқуқҳои фитрии (табиӣ)-и инсон буда, барои ҳар як инсон аз ҷониби офаридгор кафолат дода шудааст. Дар ҳаёт ҳангоми аз ҷониби инсонҳо амалӣ гардонидани ҳуқуқи истифодабарии об масъалаҳои вобаста ба он пайдо шудаанд ва ҳалли онҳо, ба монанди дигар масъалаҳои ҳуқуқӣ яке аз вазифаҳои илми фиқҳ (ҳуқуқ) ва олимону мутафаккирони фақеҳ (ҳуқуқшинос) мебошад.
Бурҳонуддин Марғелонӣ дар таълимоти ҳуқуқии худ тавонистааст он масъалаҳое, ки аз ҳуқуқи истифодабарии об ҳанӯз дар ҷомеаи асримиёнагии мусулмонон бавуҷуд омадаанд, ҳаллу фасл намояд. Дар мақолаи илмии мазкур нишон дода мешавад, ки чи тавр ин фақеҳ (ҳуқуқшинос) ва мутафаккири барҷастаи асримиёнагии Шарқ масъалаҳои ҳуқуқи истифодабарии обро дар афкори ҳуқуқии худ мавриди омӯзишу тадқиқ қарор дода, онҳоро дар доираи илми фиқҳ (ҳуқуқ) баррасӣ намуда, ҳал кардааст.
1.Агар дар наздикии об оби дигар набошад. Агар касе соҳиби чоҳ, чашма ё ҷӯй бошад, пас ӯ метавонад ҳар касро аз нӯшидани об манъ кунад, яъне касеро, ки моликияти ӯро вайрон кунад, агар дар наздикии он оби дигаре бошад, ки моликияти касеро ташкил надиҳад [4, с. 455]. Аммо агар чунин об дар наздикии он набошад, соҳибаш бояд ё ба ӯ барои нӯшидан об биёрад ё ба ӯ иҷозат диҳад, ки худаш обро бигирад, соҳилҳоро вайрон накунад [4, с. 455]. Баъзеҳо мегӯянд, ки ин ба ҳолате дахл дорад, ки соҳиби чоҳ худаш онро дар замини моликияти худ кофтааст; аммо агар ӯ чоҳро дар майдони холӣ кофта бошад, пас ба ҳеҷ ваҷҳ ҳуқуқ надорад, ки ба дигарон монеъ шавад, ки ба замини ҷудошуда ворид шаванд ва аз он об бинӯшанд, зеро майдони холӣ моликияти ҷамъиятӣ аст. Ва азбаски чоҳ барои манфиати ҷамъиятӣ кофта шуда буд, маҳз барои гирифтани даҳяк ва андоз пешбинӣ шудааст, аз ин бармеояд, ки кофтани он ҳуқуқи истифодаи обро барои нӯшидан аз байн намебарад (нест намекунад) [4, с. 455-456]. Аз ин рӯ, агар соҳибмулк ба касе иҷозати нӯшидани обро рад кунад, ӯ мумкин аст аз ташнагӣ бимирад ё аз мурдани аспи худ битарсад, пас ӯ ҳуқуқ дорад, ки бар зидди соҳибмулк силоҳ истифода барад, зеро соҳибмулк кӯшиш мекард, ки ҳуқуқи ӯро ба об манъ кунад, зеро оби чоҳ ба ҳама тааллуқ дорад ва моликияти хусусиро ташкил намедиҳад [4, с. 456]. Чизи дигар обест, ки дар зарфҳо нигоҳ дошта мешавад. Шахсе, ки ба он ниёз дорад, метавонад танҳо бо соҳиби он бе истифодаи силоҳ баҳс кунад. Ҳамин қоида ба шахси гурусна низ дахл дорад [4, с. 456]. Бисёриҳо мегӯянд, ки дар сурати ташнагӣ истифодаи силоҳ алайҳи соҳиби чоҳ ғайриқонунӣ аст, аммо истифодаи чӯб иҷозат дода мешавад: соҳибе, ки додани обро рад мекунад, дар ҷиноят гунаҳкор аст ва нисбати ӯ зарбаҳои чӯб ҷазои ислоҳиро иваз мекунанд [4, с. 456].
2.Обро барои оббозӣ низ гирифтан мумкин аст. Гирифтани об аз ҷӯй барои оббозӣ ё шӯстани ҷомашӯйӣ қонунӣ аст [4, с. 456]. Инро ҳама тасдиқ мекунанд, зеро талаб кардани одамон барои тоза кардани худ ё шӯстани ҷомашӯйӣ худ бо чунин об бидуни гирифтани он (тавре ки баъзеҳо мехоҳанд) ба мардум нороҳатии зиёд меорад [4, с. 456].
3.Ё барои обёрии дарахтон ё айвонҳо. Агар касе мехоҳад, ки дарахтон ё майдончаи хурди назди хонаи худро обёрӣ кунад, пас ӯ ҳуқуқ дорад, ки барои ин мақсад аз ҷӯйчаи бегона об гирад, зеро қонун озодии бештари истифодаи обро иҷозат медиҳад ва рад кардани обро амали нангин мешуморад [4, с. 456]. Аммо, гирифтани об аз ҷӯй, чоҳ ё ҷӯйбори бегона барои обёрии боғи мева ё саҳро бидуни иҷозати мусбат иҷозат дода намешавад; ва соҳибмулк метавонад онро манъ кунад [4, с. 456]. Агар об объекти моликияти умумиро ташкил диҳад, пас ба ғайр аз соҳибон, ҳеҷ кас ҳуқуқи истифодаи онро надорад, зеро дар акси ҳол ҳуқуқи онҳо ба истифодабарии об поймол карда мешавад [4, с. 456]. Соҳиби дарё метавонад, агар бихоҳад, аз он ба дигаре об диҳад ё қарз диҳад, зеро он моликияти ӯро ташкил медиҳад ва додани он дар урфият (одат) аст [4, с. 456].
Адабиёт:
1.Имом Бурҳонуддин Абӯҳасан Алӣ ибни Абӯбакри Марғелонӣ. Ҳидоя Дар 2 ҷилд. Ҷилди I / Аз хати ниёгон ба кирилӣ баргардони Ҳоҷӣ Акбар Насимзода; муқаддима, такмили матни тоҷикӣ, шарҳу тавзеҳот ва тахриҷи аҳодис аз Маъруф Раҳимов; муҳаррир Сироҷиддин Икромӣ. – Душанбе: Ирфон, 2010. – 624 с.
2.Имом Бурҳонуддин Абӯҳасан Алӣ ибни Абӯбакри Марғелонӣ. Ҳидоя. Дар 2 ҷилд. Ҷилди II / Аз хати ниёгон ба кирилӣ баргардони Ҳоҷӣ Акбар Насимзода; такмили матни тоҷикӣ, шарҳу тавзеҳот ва тахриҷи аҳодис аз Маъруф Раҳимов; муҳаррир Сироҷиддин Икромӣ. – Душанбе: Ирфон, 2013. – 632 с.
3.Маргиани, Бурхануддин. Комментарии мусульманского права: в 2 ч. Ч. 1. Т. I-II / пер. с англ.; под ред. Н.И. Гродекова; отв. ред., авт. предисл. вступ. ст. и науч. комм. проф. А.Х. Саидов. – М.: Волтерс Клувер, 2010. – 808 с.
4.Маргиани, Бурхануддин. Комментарии мусульманского права: в 2 ч. Ч. 2. Т. III-IV / пер. с англ.; под ред. Н.И. Гродекова; отв. ред., авт. предисл. вступ. ст. и науч. комм. проф. А.Х. Саидов. – М.: Волтерс Клувер, 2008. – 656 с.
Шоев Фируз Маҳмадаминович – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши ҳуқуқи исломии муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқшиносии муқоисавии факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
