Қисми якум
Чуноне, ки баъзе олимони файласуф, ҷомеашиносону фарҳангшиносон, диншиносон ва умуман мутахассисони соҳаи илмҳои ҷамъиятию гуманитарӣ меандешанд, ғояи ватандӯстӣ ба арзишҳои умумибашарие, ки дар динҳои тавҳидӣ, аз ҷумла дар ислом таблиғ мешаванд, мувофиқат намекунад. Далели асосии тарафдорони ин андеша, ки асосан дар зери таъсири фалсафаи марксистӣ ташаккул ёфтааст, ин аст, ки ин дунё тибқи мазмуни таълимоти динӣ, барои муъминон ва умуман барои инсон манзили муваққатӣ аст. Дар китобҳои динӣ шахс ҳамчун мавҷуди иборат аз ду ҷавҳар – рӯҳи ғайриҷисмонӣ ва ҷисми моддӣ тавсиф мешавад. Тибқи таълимоти динӣ рӯҳи инсон пас аз маргаш аз баданаш раҳо мешавад ва ба олами рӯҳонии аслӣ ва абадии худ бармегардад. Аз нигоҳи фалсафаи материалистӣ, барои инсони муъмине, ки барои расидан ба саодати ҷовидонӣ ва оромиши ҷовидона талош мекунад, дунёи моддӣ гузаранда ва тағйирёбанда арзише надорад, аз ин рӯ аз ӯ эҳсоси меҳру муҳаббатро нисбати ватан ва ҳамватанонаш интизор шудан аз эҳтимол берун аст.
Ба назари мо, чунин тафсири таълимоти динҳои тавҳидӣ дар бораи инсон ва маънии зиндагии ӯ, дар бораи муносибати инсон бо ҷаҳон, робитаи он бо арзишҳои дунявӣ (дунявӣ) дар воқеъ моҳияти аслии таълимоти ин динҳо, махсусан мазмуни таълимоти исломро таҳриф мекунад. Барои дарки дурусту воқеии чигунагии муносибати ислом бо эҳсоси ватандӯстӣ ва арзишҳои дигари дунявӣ аввал моҳияти падидаи ватандӯстӣ тибқи тафсирҳои илмии муосирро мухтасар таҳлил намуда, баъдан мекӯшем, ки муносибати ислом ва фалсафаи классикии тоҷикро ба ин падидаи пурарзиши маънавию равонӣ воқеъбинона таҳлил ва баррасӣ кунем.
Умуман, пажӯҳиши арзишҳои суннатии исломӣ, этнофарҳангии мардуми тоҷик ва муқоисаи онҳо бо арзишҳои наве, ки дар ибтидо дар натиҷаи дунявӣ шудани ҳаёти иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии Ғарб ба вуҷуд омадаанд ва баъдан ба дигар кишварҳо ва фарҳангҳо, аз ҷумла Шарқи Наздики мусулмонӣ паҳн шудаанд, ҷиҳати ҳамгунасозӣ ва синтези арзишҳои анъанавию муосири фарҳанги миллии тоҷикон усулан хеле муҳим мебошад. Гап дар сари он аст, ки дунявишавии хаёти моддию маънавии халқҳои мусалмони Осиёи Миёна аз дунявишавии ҷомеаҳо ва кишварҳои Ховари Миёна ва дигар минтақаҳои аҳолиашон умдатан мусалмон, ки зери таъсири фарҳанги Аврупои Ғарбӣ ба амал омад, фарқ мекунад. Яъне дунявишавии ҳаёти иҷтимоию иқтисодӣ ва фарҳанги мардуми бумии Осиёи Миёна аввал дар давраи таҳти протекторати Россияи подшоҳӣ қарор гирифтани минтақа сурат гирифта, сипас дар давраи Иттиҳоди Шӯравӣ идома ёфтааст. Давраи шӯравӣ барои мардуми мусулмони Осиёи Миёна давраи дигаргуниҳои куллӣ ва тақдирсоз буд. Аввалан, ба ҷойи аморати Бухоро, хонии Хива ва дигар давлатҳои теократӣ давлатҳои типи нави миллӣ — ҷумҳуриҳои шӯравии сотсиалистӣ ташкил карда шуданд. Ҳамаи ин ҷумҳуриҳо ҳамроҳи дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ ба ҳайати давлати тавоно, ки ИҶШС (СССР) ном дошт, шомил буданд. Сониян, дар ин давра дар натиҷаи таблиғ ва татбиқи амалии мафкураи коммунистӣ-атеистӣ як фарҳанги ҷадид ва бесобиқаи шӯравӣ ташаккул ёфт, ки барои ҳамаи халқҳои шӯравӣ умумӣ буд. Фарҳанги ҳар як халқи шӯравӣ шаклан миллӣ ва мазмунан сотсиалистӣ буд. Дар пайомади ин дигаргуниҳои куллӣ зарурати ба вучуд овардани сарватҳои маънавию моддии ба мафкураи коммунистӣ мутобиқ ба миён омад.
Идома дорад...
Шоев Зиёвиддин – мудири шуъбаи пажӯҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавӣ
